Kinderen en jeugdigen kunnen in verschillende leeftijdsfasen opstandig en agressief zijn. Dit is niet ongewoon. Er is pas sprake van een agressieve gedragsstoornis als de gedragingen zeer negatief zijn en regelmatig voorkomen. Bovendien moeten de gedragingen langere tijd aanwezig zijn en niet worden veroorzaakt door de omstandigheden, maar door erfelijke aanleg. Als de oorzaak waarschijnlijk in de omgeving ligt, heet het een gedragsprobleem.

ODD en CD behoren beide tot de groep agressieve gedragsstoornissen. ODD staat voor oppositional-defiant disorder (oppositioneel-opstandige gedragsstoornis). CD staat voor conduct disorder (antisociale gedragsstoornis). CD wordt gezien als de verergerde variant van ODD. In beide gevallen is er sprake van afwijkend gedrag dat de normen overschrijdt.

Ongeveer drie procent van de kinderen heeft ODD en ongeveer twee procent heeft CD. Beide stoornissen komen vaker voor bij jongens dan bij meisjes. Ook komt het vaker voor in de steden dan op het platteland. Kinderen met ODD of CD hebben vaak ook andere problemen, zoals ADHD, leer- en taalproblemen en depressiviteit.

Oorzaken

ODD en CD hebben een erfelijke oorzaak. Maar omgevingsfactoren bepalen hoe de stoornissen tot uiting komen en de ernst van de stoornis.

Symptomen van ODD-CD

ODD uit zich vooral in negatief, vijandig en ongehoorzaam gedrag. Kinderen met deze stoornis zijn vaak driftig en verzetten zich tegen regels. Ook hebben ze moeite om met zowel volwassenen als met kinderen van de eigen leeftijd om te gaan. Ze zijn vaak prikkelbaar en boos.

CD is ernstiger en onderscheidt zich vooral door geweld. Het kind overtreedt regelmatig normen en regels die horen bij zijn leeftijdsgroep. Hij pest of bedreigt anderen, spijbelt regelmatig van school of vernielt andermans eigendommen. Ook mishandeling van mensen of dieren komt voor. Bovendien uit het kind zich vaak agressief, ook in de omgang met de ouders. Kinderen met CD zijn vaak erg op zichzelf gericht.

Diagnose

De diagnosen ODD of CD worden alleen gesteld als duidelijk is dat het kind niet meer normaal kan functioneren door de stoornis. Hij kan bijvoorbeeld geen normale sociale contacten onderhouden of heeft grote problemen op school.

Er is sprake van ODD als er gedurende minimaal 6 maanden een patroon van negatief, agressief en opstandig gedrag aanwezig is. In deze periode moet voldaan zijn aan vier of meer van de volgende criteria:

  • Driftbuien.
  • Volwassenen tegenspreken.
  • Weigeren aan verzoeken of regels van volwassenen te voldoen.
  • Met opzet andere mensen irriteren.
  • De schuld van fouten en ongepast gedrag bij anderen leggen.
  • Lichtgeraakt zijn of snel geïrriteerd door anderen.
  • Kwaad of verongelijkt zijn.
  • Haatdragend of wraakzuchtig zijn.

Voor de diagnose ODD moet het gedrag zich wel vaker voordoen dan normaal bij leeftijdsgenoten. Ook mag er geen andere stoornis zijn die de gedragingen zou kunnen veroorzaken.

Er is sprake van CD als er een herhaald en aanhoudend patroon van gedrag is waarbij de rechten van anderen of de sociale normen en waarden worden geschonden. Dat blijkt uit minimaal drie van onderstaande criteria. De criteria moeten zich bovendien recent (in het afgelopen half jaar) hebben voorgedaan.

  • Agressie of geweld tegen mens of dier.
  • Pesten of bedreigen.
  • Vechtpartijen beginnen.
  • Vernieling.
  • Brandstichting.
  • Inbraak.
  • Liegen.
Ook de positieve eigenschappen van het kind komen bij het onderzoek aan bod. Deze eigenschappen kunnen een aanknopingspunt zijn in de behandeling.

Behandeling van ODD-CD

Het is belangrijk dat kinderen met ODD of CD zo vroeg mogelijk worden behandeld. Hoe langer het gedrag duurt, hoe moeilijker het zal zijn er iets aan te veranderen.

Gedragstherapie kan deze stoornissen succesvol verhelpen. Daarbij worden ook de ouders ingeschakeld. Zij moeten leren hoe met hun kind om te gaan. De nadruk ligt voor de ouders op het ontwikkelen en aanmoedigen van positief gedrag bij hun kind. Voor het kind zelf is het leren om sociaal vaardiger te worden een belangrijk onderdeel van de behandeling. Ook de school van het kind kan bij de behandeling betrokken worden.

Prognose

Als de problemen niet vroegtijdig worden aangepakt, zullen deze verergeren. Het wordt dan steeds moeilijker om nog goede resultaten te boeken met een behandeling. Het kind kan dan verder afglijden en te maken krijgen met drugs, maar ook met een depressie en zelfdoding.

Meer informatie

Website van Balans, landelijke vereniging voor ouders van kinderen met een leer- en/of gedragsstoornis
www.balansdigitaal.nl/wat-is-odd-cd

Informatie van het Kenniscentrum Kind- en Jeugdpsychiatrie
www.kenniscentrum-kjp.nl/ODD-CD-Gedragsstoornis

Hartog-Polkerman, C. (2013). Opstandig, dwars en Driftig, Handboek gedragsstoornissen ODD en CD, voor ouders, opvoeders, leerkrachten en hulpverleners. Uitgeverij SWP.

Delfos, M.F. (2009) Kinderen in Ontwikkeling, stoornissen en belemmeringen. Lisse: Swets&Zeitlinger.

Delfos, M.F. (2005) Ontwikkeling in Vogelvlucht, ontwikkeling van kinderen en adolescenten. Lisse: Swets&Zeitlinger.

Oudshoorns, D.N. (1995) Kinder- en adolescentenpsychiatrie, een praktisch leerboek. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum.